Al-ilal-li ibn abi hatim
13.
فأمّا سعِيد بن أبِي عرُوبة ، فإنه يقُولُ : عن قتادة ، عن القاسم بن عوف ، عن زيدٍ ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
وشعبة ، يقُولُ : عن قتادة ، عن النضر بن أنسٍ ، عن زيدِ بنِ أرقم ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
وحديث عَبد العزِيزِ بن صُهَيب ، عن أنس : أشبه عِندِي.
قلتُ : فحديثُ إسماعيل بن مُسلِمٍ ، يزيد فِيهِ : الرِّجسُ النجسُ ؟
قال : وإسماعيل ضعيفٌ ، فأرى أن يُقال : الرجسُ النجسُ الخبيثُ المخبّثُ الشيطانُ الرجيم ، فإنّ هذا دعاءٌ.
26. இப்னு அபூஹாதிம் (ரஹ்) அவர்கள் கூறியதாவது:
நான் எனது தந்தை அபூஹாதிம் அவர்களிடம், முஆத் பின் ஹிஷாம் அவர்கள், தனது தந்தை ஹிஷாம் —> கதாதா —>அபூகிலாபா —> காலித் பின் லஜ்லாஜ் —> இப்னு அப்பாஸ் (ரலி) —> நபி (ஸல்) என்ற அறிவிப்பாளர்தொடரில், “நான் என்னுடைய ரப்பை கண்ணியமிக்கவனாகவும் மகத்துவமிக்கவனாகவும் கண்டேன்” என்று நபி (ஸல்) அவர்கள் கூறிய செய்தியும்; உளூவை முழுமையாகச் செய்வது போன்ற விஷயங்கள் கூறப்பட்டுள்ள செய்தியுமான இதைப் பற்றி கேட்டேன்.
அதற்கு எனது தந்தை (அபூஹாதிம்) கூறினார்:
இந்த ஹதீஸை வலீத் பின் முஸ்லிம், ஸதகா ஆகிய இருவரும் இப்னு ஜாபிர் வழியாக அறிவித்துள்ளனர்.
இப்னு ஜாபிர் கூறினார்:
‘நாங்கள் மக்ஹூல் உடன் இருந்தோம். அப்போது காலித் பின் லஜ்லாஜ் அவரை கடந்து சென்றார். மக்ஹூல் கூறினார்: அபூஇப்ராஹீமே! எங்களிடம் ஹதீஸ் கூறுங்கள்.’ அப்போது காலித் பின் லஜ்லாஜ் கூறினார்: ‘இப்னு ஆயிஷ் அல்-ஹள்ரமீ அவர்கள் நபி (ஸல்) அவர்களிடம் இருந்து எனக்கு இந்த ஹதீஸை அறிவித்தார் என்று கூறினார்.
எனது தந்தை அபூஹாதிம் கூறினார்: “இதுவே மிகவும் சரியானதாகத் தோன்றுகிறது. மேலும், கதாதா அவர்கள் அபூகிலாபாவிடமிருந்து சில எழுத்துக்களைத் தவிர வேறு எதுவும் செவியுற்றதில்லை என்று கூறப்படுகிறது.
رأيتُ ربِّي عزّ وجلّ وذكر الحدِيث فِي إسباغ الوضوء ونحوه.
قال أبِي : هذا رواهُ الولِيدُ بن مُسلِم وصدقة ، عنِ ابنِ جابِر ، قال : كُنّا مع مكحولٍ فمرّ بِهِ خالِد بن اللجلاج ، فقال مكحول : يا أبا إِبراهِيم ، حدّثنا ، فقال حدّثنِي ابن عائش الحضرمي ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
قال أبِي : وهذا أشبهُ ، وقتادة يُقال : لم يسمع من أبِي قِلابة إِلاَّ أحرفًا ، فإنه وقع إِليهِ كتابٌ من كتبِ أبِي قِلابة ، فلم يميزوا بين عَبد الرّحمنِ بن عايش ، وبين ابن عبّاس.
قال أبِي : وروى هذا الحديث جهضمُ بن عَبدِ اللهِ اليمامي ، وموسى بن خلف العمي ، عن يحيى بنِ أبِي كثِيرٍ ، عن زيدِ بنِ سلام ، عن جدِّهِ : ممطور ، عن أبِي عَبدِ الرّحمنِ السكسكي ، عن مالِكِ بنِ يخامر ، عن معاذ بن جبل ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
قال أبِي : وهذا أشبهُ من حدِيث ابن جابِر.
124.
இப்னு அபூஹாதிம் அவர்கள் இந்த செய்தி பற்றி அபூஸுர்ஆ அவர்களிடம் விளக்கம் கேட்டார். அதற்கவர் இந்த செய்தி அந்தளவிற்கு (பலமானதாக) இல்லை. இது ஒரு அறிவிப்பாளர்தொடரில் தான் வந்துள்ளது என்று பதிலளித்துள்ளார். இந்த கருத்தை தனது தந்தை அபூஹாதிம் அவர்களிடம் கூறி விளக்கம் கேட்டபோது, அவர் “என்னுடைய கருத்து இந்த ஹதீஸின் படி எல்லா நிலையிலும்-அதாவது கழிவறை செல்லும் போதும், மற்ற நேரங்களிலும் அல்லாஹ்வை நினைவு கூற வேண்டும் என்பதே என்று பதில் கூறியுள்ளார்.
كان النّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يذكر الله تعالى على كل أحيانه.
فقال : ليس بذاك ، هُو حدِيث لاَ يُروى إِلاَّ من ذي الوجه.
فذكرتُ قول أبِي زُرعة لأبِي رحِمهُ اللَّهُ فقال : الّذِي أرى أن يذكر الله على كل حال ، على الكنيف وغيره ، على هذا الحديث.
192. இப்னு அபூஹாதிம்-அப்துர்ரஹ்மான் பின் முஹம்மத்-அபூமுஹம்மத் (ரஹ்) அவர்கள் கூறியதாவது:
நான் என் தந்தை (அபூஹாதிம்) அவர்களிடம் யஹ்யா பின் அய்யூப் அவர்களின் வழியாக முரண்பட்ட அறிவிப்பாளர்தொடரில் அறிவிக்கப்படும் ஒரு ஹதீஸ் பற்றி கேட்டேன்.
அந்த ஹதீஸ்:
நபி (ஸல்) அவர்கள் கூறினார்கள்:
அல்லாஹ்வையும், மறுமை நாளையும் நம்பிக்கை கொண்ட எவரும் கீழாடையின்றி (பொதுக்) குளிப்பிடங்களில் நுழைய வேண்டாம். அல்லாஹ்வையும், மறுமை நாளையும் நம்பிக்கை கொண்ட உங்களது பெண்களில் எவரும் (பல பெண்கள் சேர்ந்துக் குளிக்கும் பொதுக்) குளிப்பிடங்களில் நுழைய வேண்டாம்.
முரண்பட்ட அறிவிப்புகள்:
1 . யஹ்யா பின் அய்யூப் அவர்களிடமிருந்து அறிவிக்கும் அப்துல்லாஹ் பின் வஹ்ப் அவர்கள், யஹ்யா பின் அய்யூப் —> யஃகூப் பின் இப்ராஹீம் பின் அப்துல்லாஹ் பின் ஹுனைன் —> முஹம்மத் பின் ஸாபித் பின் ஷுரஹ்பீல் —> அப்துல்லாஹ் பின் யஸீத் —> அபூஅய்யூப் அல்அன்ஸாரீ (ரலி) என்ற அறிவிப்பாளர்தொடரில் அறிவித்துள்ளார்.
2 . யஹ்யா பின் அய்யூப் அவர்களிடமிருந்து அறிவிக்கும் லைஸ் பின் ஸஃத், அம்ர் பின் ரபீஉ பின் தாரிக் ஆகிய இருவரும், யஹ்யா பின் அய்யூப் —> யஃகூப் பின் இப்ராஹீம் பின் அப்துல்லாஹ் பின் ஹுனைன் —> من كان يُؤمِنُ بِاللهِ واليومِ الآخِرِ فلا يدخُلُ الحمّام إِلاَّ بِمِئزرٍ ، ومن كان يُؤمِنُ بِاللهِ واليومِ الآخِرِ مِن نِسائِكُم فلا تدخُلن الحمّام. وروى اللّيثُ بنُ سعدٍ ، وعمرُو بنُ الرّبِيعِ بنِ طارِقٍ ، كِلاهُما عن يحيى بنِ أيُّوب ، عن يعقُوب بنِ إِبراهِيم بنِ عَبدِ اللهِ بنِ حُنينٍ ، عن مُحمّدِ بنِ ثابِتِ بنِ شُرحبِيل ، عن عَبدِ اللهِ بنِ سُويدٍ الخطمِيِّ ، عن أبِي أيُّوب ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ، غير أنَّ اللّيث زاد فِي الإِسنادِ رجُلاً روى اللّيثُ ، عن يحيى بنِ أيُّوب ، عن يعقُوب بنِ إِبراهِيم ، عن عَبدِ الرّحمنِ بنِ جُبيرٍ ، عن مُحمّدِ بنِ ثابِتِ بنِ شُرحبِيل القُرشِيِّ ، مِن بنِي عَبدِ الدّارِ ، أنَّ عَبد اللهِ بن سُويدٍ الخطمِيّ ، أخبرهُ عن أبِي أيُّوب ، عن رسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم.
فسمِعتُ أبِي يقُولُ : عَبدُ اللهِ بنُ سُويدٍ أشبهُ.
قال أبو محمد : والّذِي عِندِي واللّهُ أعلمُ ، أنَّ الأصحّ على ما رواهُ ابنُ وهبٍ ، عن يحيى بنِ أيُّوب ، عن يعقُوب ، عن مُحمّدِ بنِ ثابِتٍ ، عن عَبدِ اللهِ بنِ يزِيد الخطمِيِّ ، عن أبِي أيُّوب.
225.
அப்துல்லாஹ் பின் அபூஹாதிம் அவர்கள் கூறுகிறார்கள்:
ஹாதிம் பின் இஸ்மாயீல் – முஹம்மத் பின் அஜ்லான் – நாபிவு – அபூ ஸலமா – அபூஹுரைரா (ரலி) என்ற அறிவிப்பாளர்கள் வழியாக, ஒரு பயணத்தில் மூவர் இருந்தால் அவர்களில் ஒருவர் இமாமத் செய்யட்டும் என்று நபியவர்கள் கூறியதாக அறிவிக்கப்படும் ஹதீஸ் பற்றி அபூஸுர்ஆவிடமும் என் தந்தையிடமும் (அபூஹாதிம்) கேட்டேன். அதற்கு அவ்விருவரும் இந்த ஹதீஸ் இரு அறிவிப்பாளர்கள் தொடரில் இடம் பெற்றுள்ளது. ஒன்று அபூஹுரைரா மற்றொன்று அபூஸயீத் என்று விடையளித்தார்கள்.
إِذا كان ثلاثةٌ فِي سفرٍ فليؤُمّهُم أحدُهُم.
فقالا : رُوِي عن حاتِمٍ هذا الحدِيثُ بِإِسنادينِ :
فقال بعضُهُم : عن حاتِمٍ ، عنِ ابنِ عَجلان ، عن نافِعٍ ، عن أبِي سلمة ، عن أبِي سعِيدٍ.
وقال بعضُهُم : عن أبِي هُريرة.
والصّحِيحُ عِندنا ، واللّهُ أعلمُ : عن أبِي سلمة ، أنَّ النّبِيّ صلى الله عليه وسلم ، مُرسلٌ.
قال أبِي : ورواهُ يحيى بنُ أيُّوب ، عنِ ابنِ عَجلان ، عن نافِعٍ ، عن أبِي سلمة ، أنَّ النّبِيّ صلى الله عليه وسلم ، وهذا الصّحِيحُ.
ومِمّا يقوِّي قولنا أن مُعاوية بن صالِحٍ ، وثور بن يزِيد ، وفرج بن فضالة ، حدثوا عنِ المهاصر بن حبيب ، عن أبِي سلمة ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هذا الكلام.
قال أبُو زُرعة : وروى أصحاب ابن عَجلان ، هذا الحديث عن أبِي سلمة مرسلا.
قلتُ : من ؟
قال : اللّيث أو غيره.
237.
أنّهُ كان لاَ يُصلِّي وهُو يجِدُ فِي بطنِهِ شيئًا.
قال أبِي : لم يعمل أبُو معشرٍ شيئًا ، إِنّما هُو هِشامٌ ، عن أبِيهِ ، عن عَبدِ اللهِ بنِ الأرقمِ ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم , وإِنّما أراد أبُو معشرٍ حدِيث عائِشة الّذِي يروِيهِ ابنُ أبِي عتِيقٍ ، عن أبِيهِ ، عن عائِشة ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم : لاَ يُصلِّينّ أحدُكُم بِحضرةِ الطّعامِ ، ولا وهُو يُدافِعُ الأخبثينِ.
244.
أنَّ رسُول اللهِ صلى الله عليه وسلم صلّى ركعتيِ الفجرِ حِين طلعتِ الشّمسُ.
قال أبِي : غلط مروانُ فِي اختِصارِهِ ، إِنّما كان النّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سفرٍ ، فقال لِبلالٍ : من يكلؤُنا اللّيلة ؟ فقال : أنا , فغلبهُ النّومُ حتّى طلعتِ الشّمسُ ، فقام النّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وقد طلعتِ الشّمسُ ، فأمر بِلالا أن يُؤذِّن ، وأمر النّاس أن يُصلُّوا ركعتيِ الفجرِ ، ثُمّ صلّى بِهِمُ الفجر.
فقد صلّى السُّنّة والفرِيضة بعد طُلُوعِ الشّمسِ.
258.
أنَّ النّبِيّ صلى الله عليه وسلم قام فكبّر فرفع يديهِ ، ثُمّ لم يعُد.
قال أبِي : هذا خطأٌ ، يُقالُ : وهِم فِيهِ الثّورِيُّ.
وروى هذا الحدِيث عن عاصِمٍ جماعةٌ ، فقالُوا كُلُّهُم : أنَّ النّبِيّ صلى الله عليه وسلم افتتح فرفع يديهِ ، ثُمّ ركع فطبّق وجعلها بين رُكبتيهِ ، ولم يقُل أحدٌ ما رواهُ الثّورِيُّ.
277.
இப்னு அபூஹாதிம் அவர்கள், இந்தக் கருத்தில் அபூஇஸ்ஹாக் —> ஐஸார் பின் ஹுரைஸ் —> அபூபஸீர் —> உபை பின் கஅப் (ரலி) என்று வரும் அறிவிப்பாளர்தொடர் பற்றியும், அபூஇஸ்ஹாக் —> அப்துல்லாஹ் பின் அபூபஸீர் —> அபூபஸீர் —> உபை பின் கஅப் (ரலி) என்று அறிவிப்பாளர்தொடர் பற்றியும் தனது தந்தை அபூஹாதிம் அவர்களிடமும், அபூஸுர்ஆ அவர்களிடமும் கேட்டார்.
அதற்கு அபூஹாதிம் அவர்கள் அபூஇஸ்ஹாக் அதிகமான ஹதீஸ்களை தெரிந்து வைத்திருப்பவர். எனவே இந்த அனைத்து வகையிலும் அவர் செவியேற்றிருப்பார் என்று கூறினார்.
அபூஸுர்ஆ அவர்கள், அபூஇஸ்ஹாக் —> ஐஸார் பின் ஹுரைஸ் —> அபூபஸீர் —> உபை பின் கஅப் (ரலி) என்ற அறிவிப்பாளர்தொடரை அறிவிக்கும் அபுல்அஹ்வஸ் தவறிழைத்துவிட்டார். அபூஇஸ்ஹாகிமிடருந்து ஷுஃபா அறிவிக்கும் செய்தியே சரியானது என்று கூறினார்.
أثقلُ الصّلاةِ على المُنافِقِين صلاةُ العِشاءِ والفجرِ ، ولو يعلمُون ما فِيهِما لأتوهما ولو حبواً ، وَإِنّ الصفّ الأول لعلى مِثلِ صفِّ الملائِكة الحدِيث.
قال أبُو مُحمّدٍ : ورواهُ شُعبةُ ، والحجّاجُ بن أرطاة ، عن أبِي إِسحاق ، عن عَبدِ اللهِ بنِ أبِي بصِيرٍ ، عن أُبيِّ بنِ كعبٍ ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
ورواهُ الثّورِيُّ ، واختُلِف عنهُ.
فقال وكِيعٌ : عنِ الثّورِيِّ.
وقال غيرُهُ : عن أبِي إِسحاق ، عن عَبدِ اللهِ بنِ أبِي بصِيرٍ ، عن أبِي بصِيرٍ ، عن أبِي ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
ورواهُ زهير بن معاوية ، وزكريا بن أبِي زائدة ، وجرير بن حازِمٍ ، عن أبِي إِسحاق ، عن عَبدِ اللهِ بنِ أبِي بصِيرٍ ، عن أبِيهِ ، عن أبِي ، عنِ النّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
فقال أبِي : كان أبُو إِسحاق واسع الحديث ، يحتمل أن يكون سمِع من أبِي بصِيرٍ ، وسمع من ابن أبِي بصِيرٍ ، عن أبِي بصِيرٍ ، وسمع من العيزار ، عن أبِي بصير.
قال أبُو زُرعة : وهِم فِيهِ أبُو الأحوصِ ، والحديث حدِيث شُعبة.
قال أبِي : وسمعت سُليمان بن حربٍ ، قال : أخبرنِي وهب بن جرِيرٍ ، قال : قال شُعبةُ : أبُو إِسحاق قد سمِع من عَبد اللهِ بن أبِي بصِيرٍ ، ومن أبِي بصير كليهما هذا الحديث.
299.
لاَ نؤمكم ولا ننكح نساءكم.
قلت : ورواه شعبة ، عن أبي إسحاق ، عن أوس بن ضمعج عن سلمان.
قلت : أيهما الصحيح؟
فقالا : سفيان أحفظ من شعبة وحديث الثوري أصح.
சமீப விமர்சனங்கள்