இறப்பு: ஹி-100.
இயற்பெயர்: ஷஹ்ர்
தந்தை பெயர்: ஹவ்ஷப்
வமிசம்: அல்அஷ்அரீ
புனைப்பெயர்: அபூஸயீத், அபுல்ஜஃத் போன்ற இன்னும் சிலவை.
ஊர் பெயர்: பஸரா
பிறப்பு: ஹிஜ்ரி-20.
இறப்பு: ஹிஜ்ரி-100
கால கட்டம்: 3.
ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப் அல்அஷ்அரீ அஷ்ஷாமீ அல்ஹிம்ஸீ அவர்கள் அஸ்மா பின்த் யஸீத் அவர்களின் அடிமையாக இருந்து பிறகு விடுதலை செய்யப்பட்டவர் ஆவார்.
இவர் அபூஹுரைரா (ரலி), ஆயிஷா (ரலி), இப்னு அப்பாஸ் (ரலி), அப்துல்லாஹ் பின் அம்ர் (ரலி), உம்மு ஸலமா (ரலி), அபூஸயீத் அல்குத்ரீ (ரலி) இன்னும் சிலரிடமிருந்து ஹதீஸ்களை அறிவித்துள்ளார்.
இவரிடமிருந்து அப்துல்ஹமீத் பின் பஹ்ராம், கதாதா, முஆவியா பின் குர்ரா, ஹகம் பின் உதைபா, அபூபிஷ்ர்-ஜஅஃபர் பின் அபூவஹ்ஷியா, முகாத்தில் பின் ஹய்யான், அபூபக்ர் அல்ஹுதலீ, லைஸ் பின் அபூஸுலைம் போன்ற இன்னும் சிலரும் ஹதீஸ்களை அறிவித்துள்ளனர்.
குர்ஆனைக் கற்றல்.
ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப், இப்னு அப்பாஸ் (ரலி) அவர்களிடம் குர்ஆனைக் கற்றார். ஷஹ்ர் கூறுகிறார்: நான் இப்னு அப்பாஸ் (ரலி) அவர்களிடம் ஏழு தடவை குர்ஆனை ஓதிக் காட்டியுள்ளேன்...
இப்னு அபூநஹீக் கூறுகிறார்: நான் இப்னு அப்பாஸ் (ரலி), இப்னு உமர் (ரலி) மற்றும் சிலரிடம் குர்ஆனை ஓதினேன். ஆனால் ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்களைப் போல மிகச் சிறப்பாக ஓதக்கூடிய ஒருவரைக் கூட நான் பார்க்கவில்லை...
இவரின் சில ஹதீஸ்களை புகாரி அவர்கள் தனது அல்அதபுல் முஃப்ரதில் பதிவு செய்துள்ளார். மேலும் முஸ்லிம், அபூதாவூத், திர்மிதீ, நஸாயீ, இப்னு மாஜா ஆகியோரும் இவரின் சில ஹதீஸ்களை பதிவு செய்துள்ளனர்.
ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்களை சிலர் பாராட்டியுள்ளனர். சிலர் விமர்சித்துள்ளனர்.
இப்னு மயீன், இஜ்லீ, யஃகூப் பின் ஷைபா, யஃகூப் பின் ஸுஃப்யான் ஆகியோர் இவர் பலமானவர் என்று கூறியுள்ளனர். யஃகூப் பின் ஸுஃப்யான் அவர்கள் இவரை சிலர் விமர்சித்துள்ளனர். ஆனால் இவர் பலமானவரே என்று கூறியுள்ளார்.
இப்னுல் மதீனீ அவர்கள், இவரின் ஹதீஸ்களை நான் விட்டுவிட மாட்டேன். இவரிடமிருந்து யஹ்யா பின் ஸயீத் அவர்கள் ஹதீஸ்களை அறிவிக்கவில்லை. ஆனால் அப்துர்ரஹ்மான் பின் மஹ்தீ அறிவித்துள்ளார். எனவே இருவரும் சேர்ந்து விட்டுவிடும் மனிதரிடமிருந்து தான் நான் ஹதீஸை அறிவிக்கமாட்டேன் என்று கூறியுள்ளார்.
இப்னுல் கத்தான் அவர்கள், இவரை பலவீனமானவர் என்று கூறியவர்கள் அதற்குரிய ஆதாரத்தை கூறவில்லை என்று கூறியுள்ளார்.
அஹ்மத் அவர்கள், இவரை பலமானவர் என்று கூறியதாகவும், சுமாரானவர் என்ற கருத்தில் கூறியதாகவும் இரு கருத்து உள்ளது.
புகாரி அவர்கள், இவரின் செய்தியை ஹஸன் தரத்தில் அமைந்தது என்று கூறியுள்ளார். அபூஸுர்ஆ அவர்களும் இவ்வாறே கூறியுள்ளார்.
அப்துல்லாஹ் பின் அவ்ன் அவர்கள் இவரை சிலர் விமர்சித்துள்ளனர் என்று கூறியுள்ளார். (யார் என விவரம் கூறவில்லை). (இவரை சிலர் விமர்சித்த காரணம் இவர் ஆட்சி, அதிகாரத்தில், அரசியலில் ஈடுபட்டார் என்று திர்மிதீ அவர்கள் குறிப்பிட்டுள்ளார்.)
ஷுஅபா அவர்கள், இவரை நான் சந்தித்துள்ளேன். இவரை நான் ஒரு பொருட்டாக கருதவில்லை என்று கூறியுள்ளார்.
யஹ்யா பின் ஸயீத் அவர்கள் இவரிடமிருந்து ஹதீஸ்களை அறிவிக்கவில்லை.
ஜவ்ஸஜானி, மூஸா பின் ஹாரூன், நஸாயீ, உகைலீ, தாரகுத்னீ, பைஹகீ ஆகியோர் இவர் பலவீனமானவர் என்று கூறியுள்ளனர்.
அபூஹாதிம், இப்னு ஹிப்பான், இப்னு அதீ, இப்னு ஹஸ்ம் போன்றோர் இவரின் செய்திகளை ஆதாரமாக ஏற்கக்கூடாது என்று கூறியுள்ளனர்.
இப்னு ஹஜர் அவர்கள் இவர் ஸதூக்-நடுத்தரமானவர் என்றாலும் அதிகம் முர்ஸலாக-தனது ஆசிரியரிடமிருந்து ஸிமாஃவை கூறாமல் அறிவித்துள்ளார். மேலும் அதிகம் தவறாக அறிவித்துள்ளார் என்று கூறியுள்ளார்.
இவர் நினைவாற்றல் சரியில்லாத காரணத்தால் அதிகம் தவறாக அறிவித்துள்ளார் என்பதால் இவர் தனித்து அறிவிக்கும் செய்திகள் பலவீனமானவை; குறைந்த பட்சம் இவரின் செய்திகளைப் போன்று மற்றவர்கள் அறிவித்தால் இவரின் செய்திகளை துணைச் சான்றாக கூறிக் கொள்ளலாம் என்று சில அறிஞர்கள் கூறியுள்ளனர்...
இவரிடமிருந்து அப்துல்ஹமீத் பின் பஹ்ராம் அறிவிக்கும் செய்திகள் சரியானவை என்றும் சிலர் கூறியுள்ளனர்...
4031 - سَمِعت يحيى يَقُول شهر بن حَوْشَب شَامي نزل الْبَصْرَة وَهُوَ ثِقَة وَكَانَ من الْأَشْعَرِيين من أنفسهم
5159 - سَمِعت يحيى يَقُول شهر بن حَوْشَب ثَبت
قال أحمد بن الحسن: قال أحمد بن حنبل: لا بأس بحديث عبد الحميد بن بهرام، عن شهر بن حوشب.
"سنن الترمذي" (3215).
[7672] عَبدُ الحَميدِ بنُ بَهْرامَ، الفَزَاريُّ، المَدائِنيُّ (6).
سَمِعَ شَهرَ بنَ حَوشَبٍ.
سَمعَ مِنهُ ابنُ المُباركِ، ومُحمَّدُ بنُ يُوسُفَ.
قالَ عَلِيٌّ، عنْ يَحيَى: مَنْ أَرادَ حَديثَ شَهرٍ فَعَليهِ بِعبدِ الحَميدِ.
ஒருவர் ஷஹ்ர் (பின் ஹவ்ஷப்) அவர்களின் ஹதீஸ்களைப் பெற விரும்பினால், அவர் அப்துல்ஹமீத் பின் பஹ்ராம் என்பவரிடம் செல்லட்டும் என்று யஹ்யா பின் ஸயீத் அல்கத்தான் அவர்கள் கூறியதாக அலீ பின் மதீனீ அவர்கள் கூறியுள்ளார்.
... نا عبد الرحمن قال وقال أبي قال علي بن المديني عن يحيى بن سعيد قال من اراد حديث شهر فعليه بعبد الحميد بن بهرام
(نا حرب بن اسمعيل فيما كتب إلي قال قلت لاحمد بن حنبل عبد الحميد بن بهرام؟ فقال شيخ ثقة كان يكون بالمدائن في بعض السواد،
نا محمد بن حمويه بن الحسن قال سمعت أبا طالب قال قال أحمد بن حنبل عبد الحميد ابن بهرام -) حديثه عن شهر مقارب كان يحفظها كأنه سورة من القرآن وهى سبعون حديثا طوال،
نا عبد الرحمن قال ذكره أبي عن إسحاق بن منصور عن يحيى بن معين أنه قال عبد الحميد بن بهرام ثقة،
نا عبد الرحمن قال سألت أبي عن عبد الحميد فقال هو في شهر بن حوشب مثل الليث بن سعد في سعيد المقبرى قلت ما تقول فيه؟ فقال ليس به بأس، احاديثه عن شهر صحاح لا اعلم روى عن شهر بن حوشب احاديث احسن منها ولا اكثر منها، املى عليه في سواد الكوفة قلت يحتج به قال لا ولا بحديث شهر بن حوشب ولكن يكتب حديثه.
250 - وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَ: حَدَّثَتْنِي أُمُّ شَرِيكٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم «أَمَرَهُمْ أَنْ يَقْرَءُوا عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ» ، فَضَعْفٌ مِنْهُ، وَكَذِبٌ وَتَكَلَّمَ فِيهِ ابْنُ عَوْنٍ. ثُمَّ رَوَى عَنْ هِلَالِ بْنِ أَبِي زَيْنَبَ عَنْهُ ، وَأَنَا أَرْوِي عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ
صيانة صحيح مسلم (ص: 124)
وَشهر قد وَثَّقَهُ أَحْمد بن حَنْبَل وَيحيى بن معِين وَغَيرهمَا وَالَّذِي ذكره فِيهِ ابْن أبي خَيْثَمَة أَنه ثِقَة حَكَاهُ عَن يحيى بن معِين وَاقْتصر عَلَيْهِ وَالْقلب إِلَى هَذَا أميل وَإِن ذكره جمَاعَة فِي كتبهمْ فِي الضُّعَفَاء وَقد ذكره أَبُو نعيم الْحَافِظ فِيمَن ذكرهم فِي حلية الْأَوْلِيَاء وَمَا ذكر فِي جرحه من أَخذه خريطة من بَيت المَال على جِهَة الْخِيَانَة لَهُ محمل يدْرَأ عَنهُ الْقدح الْمسْقط وَقَول ابْن حبَان إِنَّه سرق عَيْبَة من عديله فِي الْحَج غير مَقْبُول وَالله أعلم
4766 - عبد الحميد بن بهرام [ت، ق] صاحب شهر بن حوشب.
وثقه يحيى بن معين، وأبو داود [الطيالسي] (2) .
وقال أبو حاتم: أحاديثه عن شهر صحاح.
وقال أيضا: لا يحتج به.
وقال أحمد: أحاديثه عن شهر مقاربة.
وقال محمد بن المثنى: ما سمعت يحيى ولا عبد الرحمن يحدثان عن عبد الحميد بن بهرام (1 [شيئا قط.
وقال القطان: من أراد حديث شهر فعليه بعبد الحميد بن بهرام] 1) .
وقال أبو حاتم: هو في شهر مثل الليث في سعيد المقبري.
1 . திருட்டுப் பற்றிய கதை.
அறிவிப்பாளர்தொடர்: 1
حَدَّثَنَا مُحَمد بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنا بُنْدَار، حَدَّثَنا يَحْيى القطان عن عباد بن منصور قال حججت مع شَهْر بن حَوْشَب فسرق عيبتي في الطريق.
முஹம்மத் பின் ஸுலைமான் ---> புன்தார் ---> யஹ்யா அல்கத்தான் ---> அப்பாத் பின் மன்ஸூர்.
நான் ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்களுடன் ஹஜ் பயணம் செய்தேன். வழியில் என்னுடைய பயணப்பையை அவர் திருடிவிட்டார்.
நூல்கள்: அல்காமிலு ஃபிள்ளுஅஃபா-5/59, அல்கிலாஃபிய்யாத்-266, தாரீக் திமிஷ்க்-8/143)
அறிவிப்பாளர்தொடர்: 2
[227] أخبرنا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ، ثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَحْمَدَ الْجُرْجَانِيُّ، ثنا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ، ثنا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلَانَ، ثنا شَبَابَةُ، قَالَ: سَمِعْتُ شُعْبَةَ يَقُولُ: كَانَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ رَافَقَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فَسَرَقَ عَيْبَتَهُ
அபூஅப்துர்ரஹ்மான் அஸ்ஸுலமீ ---> இஸ்மாயீல் பின் அஹ்மத் அல்ஜுர்ஜானீ ---> அபுல்காஸிம் அல்பஃகவீ ---> மஹ்மூத் பின் ஃகைலான் ---> ஷுஅபா.
ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப் ஷாம் நாட்டைச் சேர்ந்த ஒருவருடன் பயணத்தில் தோழமை கொண்டார். அவரின் பயணப்பையை ஷஹ்ர் திருடிவிட்டார்.
நூல்கள்: குப்ரா பைஹகீ-312, அல்கிலாஃபிய்யாத்-227, தாரீக் திமிஷ்க்-23/233)
இப்னு அதீ அவர்களின் அறிவிப்பில் ஷஹ்ர் அவர்களின் பயணத்தோழர் அப்பாத் பின் மன்ஸூர் என்று உள்ளது. இவர் பஸராவைச் சேர்ந்தவர்.
பைஹகீ அவர்களின் அறிவிப்பில் பயணத்தோழர் ஷாம் நாட்டைச் சேர்ந்த ஒரு மனிதர் என்று உள்ளது.
பைஹகீ அவர்களின் அறிவிப்பில் வரும் அபூஅப்துர்ரஹ்மான் அஸ்ஸுலமீ ஹதீஸ்கலை அறிஞர்களால் விடப்பட்டவர் ஆவார் (நூல்: தாரீகு பஃக்தாத்-2/248).
அப்பாத் பின் மன்ஸூர் கத்ரிய்யா கொள்கையுடையவர். இவருக்கும், ஷஹ்ர் அவர்களுக்கும் இடையில் ஏதோ அரசியல் ரீதியான பிரச்சனை இருக்கலாம். ஷஹ்ர் அவர்கள் அப்பாத் பின் மன்ஸூரை விட நம்பிக்கைக்குரியவர் ஆவார். எனவே இதன் மூலம் ஷஹ்ர் அவர்களை உடனடியாக நாம் குறை சொல்ல முடியாது. இந்த தகவல் ஏற்கத்தக்கதல்ல என்பதால் தான் சிலர் இவரை பலமானவர் என்று கூறியுள்ளனர்.
2 . பைத்துல் மால் திருட்டுப் பற்றிய கதை
[229] أخبرنا الْحَاكِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، ثنا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، ثنا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، ثنا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، ثنا أَبِي، قَالَ: كَانَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ عَلَى بَيْتِ الْمَالِ فَأَخَذَ خَرِيطَةً (1) فِيهَا دَرَاهِمُ، فَقَالَ الْقَائِلُ:
لَقَدْ بَاعَ شَهْرٌ دِينَهُ بِخَرِيطَةٍ … فَمَنْ يَأْمَنُ الْقُرَّاءَ بَعْدَكَ يَا شَهْرُ
ஷஹ்ர் தன் மார்க்கத்தை ஒரு பைக்காக விற்றுவிட்டாரே! ஷஹ்ரே! உனக்குப் பிறகு குர்ஆன் ஓதுவோரை யார் நம்புவார்கள்?
(நூல்கள்: அல்இலல் வ மஃரிஃபதுர் ரிஜால்-3997, அல்மஃரிஃபது வத்தாரீக்-2/98, தாரீகுத் தபரீ-6/539, அல்காமிலு ஃபிள்ளுஅஃபா-5/59, குப்ரா பைஹகீ-, அல்கிலாஃபிய்யாத்-1/172, தாரீக் திமிஷ்க்-)
அபூ கைஸமா மற்றும் அம்ர் பின் அலீ ஆகியோரும் இதே போன்ற ஒரு நிகழ்வை அறிவித்துள்ளனர்.
وَرَوَى: يَحْيَى بنُ أَبِي بُكَيْرٍ الكَرْمَانِيُّ، عَنْ أَبِيْهِ، قَالَ:
لَقَدْ بَاعَ شَهْرٌ دِيْنَهُ بِخَرِيْطَةٍ … فَمَنْ يَأْمَنُ القُرَّاءَ بَعْدَكَ يَا شَهْرُ؟
أَخَذْتَ بِهَا شَيْئاً طَفِيْفاً وَبِعْتَهُ … مِنِ ابْنِ جَرِيْرٍ، إِنَّ هَذَا هُوَ الغَدْرُ
قُلْتُ: إِسْنَادُهَا مُنْقَطِعٌ، وَلَعَلَّهَا وَقَعَتْ وَتَابَ مِنْهَا، أَوْ أَخَذَهَا مُتَأَوِّلاً أَنَّ لَهُ فِي بَيْتِ مَالِ المُسْلِمِيْنَ حَقّاً - نَسْأَلُ اللهَ الصَّفْحَ.
فَأَمَّا رِوَايَةُ يَحْيَى القَطَّانِ، عَنْ عَبَّادِ بنِ مَنْصُوْرٍ، قَالَ: حَجَجْتُ مَعَ شَهْرِ بنِ حَوْشَبٍ، فَسَرَقَ عَيْبَتِي، فَمَا أَدْرِي مَا أَقُوْلُ!
இந்தக் கதையின் அறிவிப்பாளர்தொடர் யஹ்யா பின் அபூபுகைர் அவர்களின் தந்தையிடம் முடிவடைகிறது. அவர் அறியப்படாதவர் ஆவார். அறிவிப்பாளர்கள் பற்றிய நூல்களில் அவருக்கு வரலாறு இல்லை. எனவே தான் தஹபீ அவர்கள் இதை முன்கதிஃ என்று கூறியுள்ளார். ஆனால் அப்பாத் பின் மன்ஸூர் அறிவிக்கும் செய்தி பற்றி நான் என்ன கூறுவது என்று எனக்கு தெரியவில்லை என்று குறிப்பிட்டுள்ளார்.
(நூல்: ஸியரு அஃலாமின் நுபலா-4/375)
قال عليّ: قال أبو بكر الهذليّ: كان شَهْر بن حوشب على خزائن يزيد بن المهلب، فرفعوا عليه أن أخذَ خَريطةً، فسأله يزيدُ عنها، فأتاه بها، فدعا يزيدُ الذي رَفَع عليه فشَتَمه؛ وقال لشَهر: هي لك، قال: لا حاجةَ لي فيها، فقال القُطاميّ الكلبيّ - ويقال: سِنان بن مكمّل النّميريّ:
لقد بَاعَ شَهرٌ دِينَهُ بِخَريطَةٍ … فمن يأْمَنُ القرَّاءَ بعدَك يا شَهْرُ؟ !
أخَذْتَ به شيئًا طَفِيفًا وبِعْتَهُ … من ابن جونبوذ إنَّ هذا هو الغَدْرُ
وقال علي بن محمد المدائني: قال أبو بكر الهذلي: كان شهر بن حوشب على خزائن يزيد بن المهلب فرفعوا إليه أنه أخذ خريطة فيها مئة دينار، فسأله عنها فقال: نعم وأحضرها؛ فقال له يزيد: هي لك، واستدعى بالذي وشى به فشتمه، فقال في ذلك القُطامي الكلبي، ويقال إنها لسنان بن مكمّل النميري:
لقدْ باعَ شهرٌ دينهُ بخريطةٍ … فمنْ يأمنُ القرَّاءُ بعدك يا شَهْرُ
أخذت بهِ شيئًا طفيفًا وبِعْتَهُ … من ابنِ جونبوذ إنَّ هذا هو الغدرُ
ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்கள், யஸீத் பின் முஹல்லப் என்பவரின் கருவூலங்களுக்குப் பொறுப்பாளராக இருந்தார். அந்நிலையில், ஷஹ்ர் அவர்கள் ஒரு பை நிறைய தங்க காசுகளை எடுத்துக்கொண்டதாக அவர் மீது ஒரு குற்றச்சாட்டைச் சிலர் சுமத்தினர்.
இது குறித்து யஸீத் பின் முஹல்லப் அவர்கள் ஷஹ்ர் அவர்களைக் கேட்க, ஷஹ்ர் அவர்கள் ஆம் என்று கூறி அந்தக் குறிப்பிட்ட பையை அவரிடத்தில் கொண்டு வந்து கொடுத்தார்கள். (இது குறித்து சில விளக்கங்களை ஷஹ்ர் அளித்திருக்கலாம்) உடனே யஸீத் பின் முஹல்லப் அவர்கள், ஷஹ்ர் மீது பழி சுமத்தியவரை அழைத்து அவரைக் கடுமையாக ஏசினார். பின்னர் யஸீத் அவர்கள் ஷஹ்ரிடம், "இது உங்களுக்கே இருக்கட்டும்" என்று கூறினார். அதற்கு ஷஹ்ர் அவர்கள், "இதில் எனக்குத் தேவையே இல்லை" என்று கூறி, அதை நிராகரித்து விட்டார்கள்.
நிச்சயமாக ஷஹ்ர் ஒரு பைக்காக தன் மார்க்கத்தை விற்றுவிட்டாரே!
ஷஹ்ரே! உமக்குப் பிறகு குர்ஆன் ஓதுவோரை யார் நம்புவார்கள்?!
அதன் மூலம் அற்பமான ஒரு பொருளைப் பெற்றுக் கொண்டு இப்னு ஜவ்ன்பூதிடம் (அதாவது யஸீத் பின் முஹல்லபிடம்) உமது மார்க்கத்தை விற்றுவிட்டீரே! இதுவே பெரும் மோசடி ஆகும்!
(நூல்கள்: தாரீகுத் தபரீ-6/539, 9/490, அல்பிதாயா வன்னிஹாயா-3/370)
இதை சிலர் ஷஹ்ர் மீதுள்ள காழ்ப்புணர்ச்சியால் கூறியிருக்கலாம் என்று சிலர் கூறியுள்ளனர்.
وقد اطلعت على الرسالة التي تقدم به الدكتور سامي بن أحمد بن عبد العزيز الخياط إلى جامعة أم القرى، كلية الدعوة وأصول الدين، قسم الكتاب والسنة، تحت إشراف الدكتور عبد الله بن سعاف اللحياني، وناقشها الدكتور محمد بن عمر بن سالم بازمول، والدكتور يحيى بن عبد الله الثمالي، تحت عنوان: (التابعي الجليل شهر بن حوشب، ومروياتُه في ميزان النقد-عرضاً ودراسة)، وحاز بها المؤلف درجة الدكتوراة، برتبة ممتاز مع مرتبة الشرف الأولى، وذلك في سنة: (1431هـ 2010م) طبعت بدار الندوة، وأعادت تصويرها دار النوادر في (خمسة مجلدات).
وتوصل في: (أهم النتائج التي توصل إليها من خلال دراسته النظرية والعملية، وفق الآتي:
1-لم يصح شيء يُعتمد عليه يقدح في عدالة الراوي: شهر بن حوشب.
2-يجب التبين والتحري الدقيق في الحكم على الرواة، والحذر من التسليم بما ينسب إليهم، يتناقل عنهم دون فحص وتمحيص، والحذر مما قد يقع في النفس من انطباع اتجاههم، بسبب ما قيل عنهم: (جرحاً وتعديلاً).
3-أن من ترك الرواية عن شهرِ بنِ حوشب من أئمة النقد المتقدمين، كالإمام شعبة بن الحجاج، وعبد الله ابن عون، ومعاذ بن جبل، وصدقة بن الفضل، لم يفصحوا عن حقيقة السبب، ولم يظهر لي مسوغ معتبر في ذلك، وهو عند المحققين من قبيل التشدد في الرواية.
4-أن من استند في تضعيف شهرِ بنِ حوشب مطلقاً، بغرابة أحاديثه، أو: بخفة الضبط، أو: بالتفرد، لم يُصب، لأن خفة الضبط عنده ليست فاحشة، وأما التفرد والغرابة في حديثه، فمنه ما لم يصح الإسناد فيه إليه، وما صح منه، واحتمل عنه، فلا ملامة فيه عليه.
5-أن القول بتضعيف الراوي شهرِ بنِ حوشب تضعيفاً مطلقاً، وإعلال ما رواه من الأحاديث به، وردها، ليس له مستند قوي يعتمد عليه.
6-من ضعف الراوي شهرِ بنِ حوشب مطلقاً من المتأخرين، اعتماداً على موقف أئمة النقد المتقدمين: حكمه غير دقيق، وينازَع فيه.
7-إن مما يؤخذ على الراوي شهر بن حوشب، كثرة الإرسال، والرواية بالمعنى أحياناً، وخفة الضبط قليلاً في بعض ما روى، ولعل سبب ذلك انشغاله بأعمال ولاية المال، وجنوحه للتعبد والتنسك، على أن الإرسال سمة كثيرٍ من أهل تلك الطبقة كما لا يخفى.
8-أكثر الراوي شهر بن حوشب الأخذ عن مولاته: "أسماء بنت يزيد بن السكن الأنصارية"، وعبد الرحمن بن غنم الأشعر، ولهذا فلا يُنكَر اختصاصه بشيء من حديثهما، وتفرده به.
9-أكثر الراوي عبد الحميد بن بهرام الفزاري، عن شهر بن حوشب، ورى عنه نسخة كبيرة من أحاديث، فلعبد الحميد بن بهرام خصوصية في روايته عن شهر بن حوشب، فهو يعد راوية شهر، ولهذا نص عدد من أئمة النقد بأن من أراد حديث شهر بن حوشب، فعليه بعبد الحميد بن بهرام، وعليه: فلا يُنكَر تفرده ببعض حديث شهر دون غيره.
10-وقوع شهر بن حوشب، في الوهَم والخطأ، والرواية بالمعنى، ليس دليلاً على ضعفه، ولا مسوغاً للطعن فيه مطلقاً، فلم يسلم منه كبير أحدٍ من الأئمة والنقاد.
11-تبين لي أن مرتبة الراوي شهر بن حوشب، لا تنزل عن (دائرة الصدوق)، ويحمل كلام من وثَّقه توثيقاً مطلقاً: على معنى قبول أحاديثه، لا أنه بلغ في الرواية مرتبة الحفاظ المتقنين.
12-وعليه: فأحاديثه في مرتبة: (الحسن)، ولو تفرَّد، متى صح الإسناد إليه، وسلِمت من العلل.
13-أن ما يُمثِّل به المصنفون في: (كتب الضعفاء) من الأحاديث في تراجم الرواة-الموثَّقين والمقبولين عند غيرهم-للتدليل بها على ضعفهم ونكارة أحاديثهم، محل دراسة وتقويم، ولا يعني: مجردَ ذكرِها في تراجمهم صحة التمثيل بها على ضعفها ونكارتها، ويُمكن تخريج تصرفات النقاد في هذا على أوجه، منها:
*-ترجيح المصنف ضعف الراوي المترجَم له مطلقاً-وإن كان الراجح عند غيره خلافَ قوله-فيجوز له أن يمثل بأي حديث يقع له، أو: يستحضره حينها لهذا الراوي.
*-أن الغرض من ذكرها: سوقُ بعضِ مرويات المترجَم لهم، لا لغرض الاستدلال بعينها على ضعفه، أو: على نكارتها، وإنما بيانٌ لبعض مروياتهم.
*-لبيان أن من أهل العلم من تكلم في هذا الراوي بالضعف، فيذكر بعض مروياته للنظر فيها.
*-لبيان استنكار بعضِ النقاد، لما مثل به من الأحاديث بخصوصها.
*-للإشارة إلى بعض غرائب الراوي، وإفراداته في الرواية، وهذا خاضع لمعاييرهم، في احتماله من مثله أولى.
14-تخريج الحديث تخريجاً معللاً ودقيقاً، بنثر الطرق: يعطي صورة صحيحة عن مخرج الحديث،ويوقف الباحث على حقيقة مخرجه، ومتابعاته، وشواهده، وعليه: يكون الحكم عليه دقيقاً ومقنِعاً، ومن الخطأ الحكم على الأحاديث بالنظرة الأولية لبعض طرقها فقط.
15-يُطْلِقُ الأئمةُ النُّقادُ أحياناً لفظةَ: (ثقة) على رواة في مرتبة: (صدوق)، ومرادهم بذلك: أن الراوي في مرتبة: (القبول) ويحتج بأحاديثه، لا أنَّه في المرتبة العليا من التوثيق، ويُعرف هذا بدراسة أقوال النقاد كافةً في مثل هذا الراوي، كما يُعرف كذلك بدراسة مروياته دراسةً نقدية.
16-رواية الأئمة الحفاظ (أئمة النقد)، عن الرواة (الضعفاء، والضعفاء جداً) ليس على سبيل الاحتجاج، بل: لهم أغراض حديثية أخرى، منها:
*-للنظر فيه وتأملها، ومعرفة حال الراوي.
*-العلم بحديث هذا الضعيف، ومروياته، حتى لا يدلس فيها ثم تروى بعد ذلك ويحتج بها.
*-للتفنن في الصناعة، وتكثير الطرق في رواية الحديث، لا سيما إذا كان المتن صحيحاً ثابتاً.
*-لزيادة قناعة بضعف هذا الراوي، بمعرفة مروياته.
*-لروايتها على جهة التعجب والتحذير منها.
*-حباً في رواية الغرائب، وولعاً بالتفرد بالرواية بما ليس عند الآخرين-والله الموفق).
ஷஹர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்களைப் பற்றி அறிஞர் ஸாமீ பின் அஹ்மத் என்வரின் விரிவான ஆய்வின் முக்கிய முடிவுகள் வருமாறு: (நூல்: شَهْـرُ بنُ حَوْشَـبٍ وَمَـرْوِيَّـاتُـهُ فِي مِيْزَانِ: النَّـقْدِ عَرْضَاً وَدِرَاسَةً)
1 . ஷஹர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்களின் நம்பகத்தன்மையைக் குறைக்கும் வகையில் ஆதாரபூர்வமான எந்தக் குற்றச்சாட்டும் இல்லை.
2 . ஹதீஸ் அறிவிப்பாளர்கள் பற்றி குறைகளும், நிறைகளும் (ஜர்ஹ், தஃதீல்) கூறப்பட்டிருக்கும் போது, எவ்வித ஆய்வும் இன்றி அவற்றை அப்படியே ஏற்றுக் கொள்ளக் கூடாது. மாறாக, அவர்களின் நம்பகத்தன்மை குறித்து மிகத் துல்லியமாக ஆய்வு செய்து தெளிவு பெற வேண்டும். மற்றவர்கள் கூறுவதை அப்படியே நம்புவதையும், அத்தகைய கருத்துகளால் மனதிற்குள் முன்கூட்டியே ஒரு பிம்பத்தை (நல்லதோ அல்லது கெட்டதோ) ஏற்படுத்திக் கொள்வதையும் தவிர்த்து மிகவும் எச்சரிக்கையாகச் செயல்பட வேண்டும்.
3 . ஷஹர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்களிடமிருந்து ஹதீஸ் அறிவிக்க மறுத்த முற்கால விமர்சகர்களான ஷுஃபா பின் அல்ஹஜ்ஜாஜ், அப்துல்லாஹ் பின் அவ்ன், முஆத் பின் ஜபல், ஸதகா பின் ஃபள்ல் ஆகியோரின் நிலைப்பாட்டிற்குப் பின்னால் எவ்வித வலுவான காரணமும் இல்லை. அது அவர்களின் அதிகப்படியான கடுமையான போக்காகவே கருதப்படுகிறது.
4 . ஷஹர் பின் ஹவ்ஷப் ஃகரீப்-அரிதான செய்திகளை அறிவித்துள்ளார் அல்லது தனித்து அறிவித்துள்ளார் அல்லது தவறாக அறிவித்துள்ளார் என்ற காரணத்தைக் கூறி அவரை பலவீனமானவர் என்று கூறியவர்கள் சரியான தீர்ப்பைக் கூறவில்லை. ஏனெனில் அவரது நினைவாற்றலில் மோசமான குறைபாடு ஏற்படவில்லை. அவர் வழியாக வரும் ஃகரீப்-அரிதான செய்திகள்-வினோதமான செய்திகள், தனித்து அறிவிக்கும் செய்திகள் ஆகியவற்றில் சரியானவையும் உள்ளன. பலவீனமானவையும் உள்ளன.
5 . ஷஹர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்களை முற்றிலுமாக பலவீனமானவர் என்று கூறுவதற்கும், அவர் அறிவித்த ஹதீஸ்கள் அனைத்தையும் நிராகரிப்பதற்கும் உறுதியான ஆதாரங்கள் இல்லை.
6 . பிற்கால அறிஞர்களில் சிலர், முற்கால சில அறிஞர்களின் விமர்சனத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டு, ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப் என்ற அறிவிப்பாளரை முற்றிலுமாக பலவீனமானவர் என்று கூறியிருப்பது துல்லியமான தீர்ப்பு அல்ல; அது விவாதத்திற்குரியது.
7 . அவரது பலவீனத்திற்குப் பொதுவான காரணமாகக் கூறப்படும் காரணமான அதிகம் முர்ஸலாக-அதாவது தனது ஆசிரியரிடமிருந்து ஸிமாஃவைக் கூறாமல் அறிவித்தல், ரிவாயத் பில்மஃனா-ஹதீஸை அதே வார்த்தையில் அறிவிக்காமல் கருத்தை அறிவித்தல் போன்றவை அவர் வாழ்ந்த காலத்தவர் பலரிடம் காணப்பட்ட பொதுவான பண்புகளே. மேலும், அவர் நிதி நிர்வாகப் பொறுப்பிலும், இறை வழிபாட்டிலும் அதிக ஈடுபாடு கொண்டிருந்ததே இதற்குக் காரணமாக இருக்கலாம்.
8 . அவர் தனது ஆசிரியை அஸ்மா பின்த் யஸீத் பின் அஸ்ஸகன், அப்துர்ரஹ்மான் பின் ஃகன்ம் அஷ்அரீ ஆகியோரிடமிருந்து அதிகமாகக் கற்றுக்கொண்டார். எனவே, அவர்களிடம் அவர் பெற்றுள்ள தனித்துவமான ஹதீஸ்கள் மறுக்கப்பட வேண்டியவை அல்ல.
9 . அப்துல் ஹமீது பின் பஹ்ராம் அல்பஸரி, ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷபிடமிருந்து ஏராளமான ஹதீஸ்களை அறிவித்துள்ளார்; அவரிடமிருந்து ஒரு பெரிய நூலையே அவர் பெற்றுள்ளார். ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷபிடமிருந்து அறிவிப்பதில் அப்துல்ஹமீத் பின் பஹ்ராமுக்கு ஒரு தனிச்சிறப்பு உண்டு; அவர் ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷபின் அறிவிப்புகளைத் தொகுத்து வழங்கிய முதன்மையானவராகக் கருதப்படுகிறார். இதனாலேயே, ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷபின் ஹதீஸ்களைப் பெற விரும்புவோர் அப்துல்ஹமீது பின் பஹ்ராமின் அறிவிப்புகளை நாட வேண்டும் என்று பல விமர்சன அறிஞர்கள் குறிப்பிட்டுள்ளனர். எனவே, மற்றவர்கள் அறிவிக்காத சில ஹதீஸ்களை அப்துல்ஹமீது பின் பஹ்ராம் மட்டும் தனியாக அறிவிப்பது மறுக்கத்தக்கது அல்ல (அது ஏற்கத்தக்கதே).
10 . ஷஹர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்களிடத்தில் ஏற்பட்ட தவறுகளோ அல்லது மறதியோ அவர் ஒரு பலவீனமானவர் என்பதற்கான ஆதாரம் ஆகாது. இத்தகைய தவறுகள் பெரிய இமாம்களிடத்திலும் நிகழ்ந்துள்ளன.
11 . ஷஹர் பின் ஹவ்ஷப் அவர்கள் ஸதூக்-உண்மையாளர்-நடுத்தரமானவர் என்ற அந்தஸ்திற்குரியவர். அவருடைய ஹதீஸ்கள், மற்ற காரணங்களால் பலவீனப்படாமல் இருந்தால், ஏற்கத்தக்க தரத்தில் அமையும். இவரை பலமானவர் என்று கூறியவர்களின் நோக்கம் இவரின் செய்திகளை ஆதாரமாக ஏற்கலாம் என்ற கருத்தில் தான். இவர் மிகப்பலமானவர், சிறந்த நினைவாற்றல் உள்ளவர் என்று கருத்தில் அல்ல.
12 . எனவே அறிவிப்பாளர்தொடர் சரியாக இருந்து, வேறு குறைபாடுகள் இல்லையென்றால் ஷஹ்ர் பின் ஹவ்ஷப் அறிவிக்கும் செய்திகள் ஹஸன் தரத்தில் அமையும். அவர் தனித்து அறிவித்தாலும் இதே நிலைதான்.
1 . சமையல் காளான்.
பார்க்க: முஸ்லிம்-4165.
2 .
சமீப விமர்சனங்கள்